|
Powstanie miejscowości historycy
odnoszą do końca XII lub początku XIII w.,
wiążąc z dzierżawczą formą nazwy, co pozwala
przypuszczać, że Płaszów był wówczas wsią
rycerską.
Pierwsza wzmianka o Płaszowie pochodzi z
1254 roku.
Bolesław Wstydliwy w dokumencie dla klasztoru
zwierzynieckiego wymienił m.in. wieś ''Plaszow'';
była ona wówczas własnością klasztorną.
W XIV w. część wsi znalazła się w rękach
prywatnych, część należała do klasztoru
w Koprzywnicy, zaś lasy na terenie Płaszowa
należały do króla.
Wieki XIV i XV przynosiły kolejne zmiany
własności, by wreszcie na początku wieku
XVI Płaszów stał się wsią wielkorządców
krakowskich.
Stan ten zmienił I rozbiór Polski, kiedy
miejscowość znalazła się pod panowaniem
austriackim.
Większe zmiany przestrzenne pojawiły sie
w związku z budową fortyfikacji Twierdzy
Kraków.
Na terenie Płaszowa powstały w latach 1854
- 1856 trzy szańce: FS 18, FS 19 i FS 20,
obecnie nie istniejące.
W 1855 r. miejscowość przecięła linia kolejowa,
będąca częścią szlaku żelaznego z Krakowa
do Lwowa.
Zmiany prawne w Galicji - ustawy o samorządzie
i przemysłowa oraz ożywienie gospodarcze
jakie przyniosła budowa Twierdzy Kraków
niebawem zmieniły sposób użytkowania gruntów,
zwłaszcza w pobliżu kolei: nastąpił rozwój
przemysłu.
W 1887 r, wieś składała się z dwu oddzielnych
zespołów zabudowy: Płaszowa Wielkiego, gdzie
znajdowało się 127 domów, zamieszkałych
przez 750 mieszkańców i Płaszowa Małego
z 22 domami i 131 mieszkańcami.
Osady dzielił obszar, zwany Ugory albo Lasówka.
We wsi była szkoła ludowa.
Na półwyspie, utworzonym przez Wisłę, położona
była posiadłość Aleksandra Zdzieńskiego,
(Zdzieńscy wznieśli grobowiec - kaplicę
na Starym Cmentarzu Podgórskim; kaplica
ta była póżniej wykorzystywana dla ceremonii
pogrzebowych; Niestety, obecnie nie istnieje)
składająca się z dworu z zabudowaniami gospodarczymi
i 6 domów zamieszkałych przez 80 mieszkańców
(wywodzenie zespołu dworu płaszowskiego
z folwarku Beszcz - inna nazwa Okop - budzi
wątpliwości ze względu na utrzymywanie się
nazwy Beszcz na lewym brzegu Wisły do XX
w., zatem w czasie, gdy udokumentowane jest
istnienie dworu).
Przełom wieków przyniósł realizację kolejnego
pierścienia Twierdzy; powstał wtedy Fort
50a Lasówka, którego zadaniem była obrona
doliny Wisły.
Na początku XX w., w Płaszowie istniał jeden
z największych w Galicji dworców towarowych
(Podgórze - Płaszów) oraz znaczące zakłady
przemysłowe, spośród których wyróżniała
się ''Płaszowska Fabryka Cegieł i Dachówek'',
założona w 1896 r.
Innymi większymi przedsiębiorstwami były
m.in. ''Płaszowianka'' - fabryka cegieł
i dachówek, cegielnie, fabryka gipsu.
Gmina rozwijała się szybko: w 1900 r. ilość
domów (w całym Płaszowie) wzrosła do 178,
a ilość mieszkańców wynosiła 1408 osób,
by w 1910 r. powiększyć się do 2239 osób.
Zabudowa centralnej części Płaszowa nabierać
zaczęła miejskiego charakteru.
W tym czasie rozważane były plany budowy
rządowego kanału Dunaj - Wisła.
Pojawiła się konieczność lokalizacji portu
rzecznego, inwestycji o, jak zakładano,
wielkim znaczeniu dla Krakowa; najlepiej
do tego nadawały się grunty płaszowskie.
Te wszystkie wartości przesądziły, że Kraków
rozpoczął pertraktacje połączeniowe z Płaszowem
już w 1903 r.
Początkowo zarówno gmina, jak i dwór ustosunkowały
się do sprawy zdecydowanie niechętnie.
Rokowania wznowiono w 1907 r.
Przychylne stanowisko zajął ówczesny właściciel
obszaru dworskiego, baron Karol Czecz de
Lindenwald, w tym czasie marszałek powiatu
wielickiego.
W drodze spotkań ustalono warunki połączenia.
Przewodniczącym delegacji Płaszowa został
naczelnik gminy Herman Goldberg, Kraków
zaś powołał specjalny subkomitet, któremu
przewodniczył prezydent miasta, prof. Juliusz
Leo, a w skład weszli m.in. obydwaj wiceprezydenci.
Równocześnie toczyły sie pertraktacje z
Karolem Czeczem w odniesieniu do terenów
dworskich.
Faktyczne połączenie odbyło się 1 lutego
1912 r.
Ówczesny obszar gminy Płaszów wynosił 4.88
km2, a obszar dworski posiadał 2.84 km2.
Niedługo po połączeniu przybył ważny obiekt:
wzniesiono szkołę, według projektu jednego
z najwybitniejszych architektów tego czasu,
Jana Zawiejskiego.
30 pażdziernika 1918 r. na terenie (już
wówczas dzielnicy) Płaszowa miało miejsce
historyczne wydarzenie: rozpoczęcie akcji
wyzwalania Krakowa z rąk austriackich.
Z inicjatywy organizatora powstania, por.
Antoniego Stawarza, z dworca kolejowego
w Płaszowie wysłana została o godz. 9 wieczorem
do wszystkich stacji kolejowych Galicji
depesza: ''Rewolucja w Krakowie.
Rząd polski objął władzę.
Wstrzymać wszystkie transporty, któreby
chciały wyjechać poza granice kraju, skierować
je na Kraków''.
Do akcji przyłączyli się pracownicy kolei
(dużą część tajnej organizacji stanowili
kolejarze z Prokocimia, Bieżanowa i Płaszowa)
oraz przebywający na dworcu żołnierze Polacy.
W okresie międzywojennym miejscowość rozwijała
się zgodnie z wcześniej wyznaczonym kierunkiem.
W latach 1930 - 1931, przy ul. Saskiej,
wzniesiono kościół i klasztor projektu wybitnego
architekta, Franciszka Mączyńskiego.
Modernizowała się zabudowa mieszkalna, unowocześniano
istniejące zakłady, wznoszono też nowe.
Płaszowa nie ominęły wydarzenia okupacji.
26 czerwca 1942 r., przy ul. Wodnej niedaleko
dworca płaszowskiego, odbyła się egzekucja
7 osób.
Nazwa miejscowości związana jest w tym czasie
przede wszystkim z tragicznym Obozem ''Płaszów'',
mimo, że na teren Płaszowa wkroczył on dopiero
w póżniejszej fazie swej rozbudowy stosunkowo
niedużym fragmentem (z zabudową o charakterze
pomocniczym).
W okresie powojennym, w południowej części
Płaszowa, nastąpił gwałtowny rozwój przemysłu
i składów.
Rozwój ten trwa do tej pory, nasilony przywróceniem
gospodarki rynkowej.
Potwierdza to strategiczne znaczenie miejscowości
w zespole urbanistycznym Krakowa.
Niestety, duża część zmian powojennych nie
była korzystna.
Nowe, geometryczne regulacje ulic przyniosły
znaczne uszczuplenie pierwotnych wartości.
Wyróżnia się tu zwłaszcza wyjątkowo niekorzystnie
rozcięcie starego centrum ulicami Powstańców
Wielkopolskich i Saską.
Poważnemu zniekształceniu uległ zespół dworski,
a w jego sąsiedztwie powstały, z niepowetowaną
szkodą dla walorów zabytkowych i krajobrazowych,
nowe osiedla.
Staw Płaszowski, niegdyś o krystalicznie
czystej wodzie i piaszczystym dnie, był
użytkowany jako (oficjalne) wysypisko śmieci
i został częściowo zasypany.
Ograniczeniu uległy połaci pastwisk (łąk),
obsadzanych charakterystycznymi wierzbami.
Wciąż wysokie walory historyczne i przyrodnicze
Płaszowa wymagać będą lat rekultywacji.
W starszych częściach miejscowości zachowały
się wartościowe zabytki budownictwa drewnianego.
Klimat centralnej części Płaszowa tworzą
uliczki o malowniczej, kameralnej zabudowie.
Bardzo interesującymi zabytkami są Fort
z pięknym starodrzewiem, kościół, klasztor
oraz szkoła.
Tekst: Jarosław Żółciak
Żródło: ''Wolne Królewskie Miasto Podgórze,
Płaszów - Rybitwy - Przewóz. Zarys przemian
historycznych''
wyd. nakładem Dzielnicy XIII, Kraków 1996
r.
|
