Fort 51 Rajsko powstał w latach 1881 - 1884.
To jeden z pierwszych fortów artyleryjskich
w Twierdzy Kraków powstały w okresie jej
rozbudowy pod kierunkiem gen. Daniela Salis
- Soglio (w stopniu generała majora był
naczelnikiem inżynierii dla Galicji w latach
1874 - 1880, a następnie w stopniu generała
dywizji awansował na generalnego inspektora
inżynierii całej monarchii Austro - Węgier
i był nim do 1892 roku).
Znajduje się na szczycie wzgórza dominującego
nad całą okolicą (340 m n.p.m.), zarówno
wówczas jak i obecnie, wzgórze to umożliwia
znakomitą obserwację nie tylko samego Krakowa,
ale przede wszystkim kierunku południowo
- wschodniego.
Zróżnicowana rzeżba Pogórza Wielickiego,
dość strome stoki południowe i zachodnie,
natomiast łagodniejsze i umożliwiające bardziej
skryte podejście zbocza od strony wschodniej,
wreszcie lepsza sieć drogowa od strony Wieliczki,
narzucała z tej właśnie strony próbę ataku
na Fort; znaczna wysokość sąsiedniego grzbietu
dawała możliwość ustawienia tu stanowisk
baterii oblężniczych.
Był to zatem jeden z przewidywanych przez
obrońców, głównych kierunków natarcia na
Twierdzę Kraków, stąd fortyfikacje i umocnienia
VII sektora obronnego nie należały do najsłabszych.
Fort Rajsko z racji stopnia zagrożenia wyróżniał
się nie tylko wielkością, był jednym z największych
fortów swej klasy w całej monarchii Austro
- Węgier; zajmuje obszar około 320 m szerokości
(w tym ok. 260 m długości elewacji koszar
w rozwinięciu) oraz 115 m długości mierzonej
po osi symetrii (od bramy koszar do zewnętrznego
skraja fosy na załamaniu czołowym); w sumie
zajmuje około 2600 m2 i pod względem powierzchni
jest największym z fortów artyleryjskich.
Fort Rajsko jest jednym z pierwszych fortów,
przy budowie których zastosowano na wielką
skalę beton; posłużył on do odlewania monolitycznych
brył koszar, potern, schronów głównych,
kaponier i poprzecznic.
Cegłę wykorzystano tutaj niejako pomocniczo,
do wykonania murów oporowych, muru Carnota
i zamknięcia izb schronowych w elewacjach.
Zgodnie z ówczesną sztuką obronną konstrukcje
betonowe przykryte zostały grubymi płaszczami
ziemnymi, tak od góry, jak i od przedpola,
za wyjątkiem czół kaponier.
Fort Rajsko też był jednym z tych fortów,
w których zadbano o wystrój architektoniczny;
gdzie podjęto próbę wprowadzenia do fortyfikacji
pewnych form klasycyzmu; boniowany portal
bramy głównej i narożniki bloku głównego,
białe arkadowe łuki wypełnione kontrastującym
ceglanym murem; ożywiają surowość frontowej
ściany koszar i flankujących ją półbastionów.
Wąski grzbiet wzgórza powodował, że szyja
Fortu znalazła się praktycznie na stoku
północnym; brakło tu miejsca na typowe elementy
obrony jak: wał, fosa, kaponiera szyjowa;
bardzo wąski dziedziniec przed koszarami
przylegał wprost do opadającego stoku wzgórza,
a droga dojazdowa nie wbiegała osiowo do
bramy fortecznej, lecz równolegle z boku,
tworząc niejako podwojony odcinek drogi
rokadowej; stąd koszary szyjowe mają rogowo
załamaną szyję, a centralnie położona brama
wjazdowa jest flankowana i broniona nie
przez kaponierę szyjową, lecz przez dwa
półbastiony - ich wydłużone boczne odcinki,
przystawione prostopadle do koszar, pozwalały
razić ogniem wzdłuż całego frontu szyjowego
(dopiero w okresie póżniejszym dobudowano
poniżej budynek nieobronnej wartowni).
Fort 51 Rajsko liczył 506 osobową załogę.
Pomieszczenia koszarowe posiadały drewniane
podłogi, drzwi i piece żelazne do ogrzewania.
W Forcie znajdowały się dwie wydajne studnie
korbowe.
W schronie głównym mieściły się dwie wielkie
kolebkowe sale jako pomieszczenia prochowni,
z murami i stropami grubości około 2 metrów;
a na skrzydłach stajnie i latryny dla załogi
z osobnymi wejściami; wydłużony układ schronu
dawał od czoła osłonę rampom wjazdowym na
wał.
Bardzo ważne położenie strategiczne, duże
rozmiary Fortu, znaczne oddalenie od sąsiadów
(Fort 52 Borek - 4,5 km, Fort 50 Prokocim
- 3 km) powodowały, że Fort Rajsko dysponował
znacznie większą siłą ognia, niż podobne
do niego umocnienia; na wale Fortu znajdowały
się 24 stanowiska artyleryjskie.
Początkowo działobitnie zajmowały 12 i 15
cm armaty M.80, na wysokich lawetach fortecznych;
sześć do ośmiu stanowisk w narożnikach wału
zajmowały działa mniejszych kalibrów: 8,
9 i 10 cm, o większej szybkostrzelności,
dzięki temu mogły służyć do zwalczania nacierającej
piechoty.
Na uzbrojeniu Fortu były prawdopodobnie
także dwa gładkolufowe możdzierze kalibru
21 lub 24 cm, nie posiadające oddzielnych
stanowisk.
Wąska, głęboka na 8 m fosa, o przekroju
trapezowym, oddziela teren Fortu od przedpola;
broniły jej trzy kaponiery: podwójna - w
osi Fortu, w kołowym załamaniu narysu, służąca
do ostrzału obydwu czołowych odcinków fosy
oraz dwie pojedyncze, na skrzydłach u zbiegu
czół z barkami, każda do ostrzału odcinka
barkowego.
Przeciwstok ziemny fosy jest lekko nachylony
i tylko na krótkim jego odcinku na osi Fortu,
przed czołem kaponiery podwójnej, omurowany.
Dzięki zacieśnieniu fosy przez przybliżenie
czół kaponier do przeciwstoku, zmniejszało
się prawdopodobieństwo trafienia w odsłonięte
czoło kaponiery.
Dodatkową atrakcją obronną, przeszkodą utrudniającą
pokonanie fosy przez wroga i wdarcie się
po stoku na wał, był tzw. mur Carnota, wzniesiony
w fosie u podstawy wału, z wąskimi otworami
strzelnic do broni ręcznej; furty w kaponierach
umożliwiały piechocie obsadzenie muru Carnota
w razie konieczności obrony fosy; w obronie
fosy wykorzystywano także karabiny maszynowe
- mitraliezy oraz działa kazamatowe do strzelnic
minimalnych; w tym celu strzelnice w kaponierach
Fortu wyposażone były w pancerne ambrazury,
czyli zasłony strzelnicy, otwierane i przesuwne;
w przypadku, gdyby piechota nieprzyjaciela
przedostała się przez fosę, załoga Fortu
mogła bronić się dalej, wstawiając belki
ryglujące we wręby w ścianach korytarzy
i kazamat oraz barykadując okna.
Do śledzenia ruchów podchodzącego nieprzyjaciela
wykorzystywano, znane z innych fortów, lekkie
pancerne kopuły obserwacyjne; do obserwacji
wykorzystywano także stanowiska piechoty
na wale, osłonięte stalowymi płytami pancernymi.
Przystosowanie Fortu do wojny uwzględniało
wzrost znaczenia obrony bliskiej; zwiększono
ilość stanowisk piechoty, zlikwidowano mur
Carnota w fosie, jako zbyt narażony na ogień
stromotorowej artylerii, przerobiono strzelnice
karabinowe w kaponierach ze szczelinowych
na mniejsze, o przeciwrykoszetowym profilu,
z płytą pancerną w zwężeniu przekroju i
ze stałym łożem dla ręcznych karabinów.
Cały obiekt został zamaskowany na barwy
ochronne i obsadzony zielenią maskującą
i kłującą.
Zasieki z drutu kolczastego objęły zarówno
samą fosę, przedstok i dużą część przedpola;
linia zasieków biegła ku fortom sąsiednim,
objęła też zapole Fortu, gdzie wypełniła
martwe pola.
Nad stanowiskami ogniowymi, nad ważniejszymi
przejściami budowano wzmocnione przekrycia,
zabezpieczające przed opadami atmosferycznymi
oraz odłamkami szrapneli.
Fort 51 Rajsko swój chrzest bojowy przeszedł
jeszcze przed wybuchem I wojny światowej:
w dniu 6 czerwca 1909 roku, podczas burzy
piorun uderzył w starą, drewnianą prochownię
na Woli Duchackiej; eksplozja 12 ton dynamitu,
ekrozytu i melinitu, najsilniejszych wówczas
środków wybuchowych, a póżniej całego magazynu
pocisków artyleryjskich, spowodowała zniszczenia
kilkuset domów i budynków nie tylko w okolicy,
ale nawet w centrum miasta, m. in. wtedy
zostały uszkodzone witraże w kościele Dominikanów.
W wyniku wstrząsu ziemi, pod długą i sztywną
betonową konstrukcją Fortu, osiadł nierównomiernie
grunt, a powstałe naprężenia spowodowały
kilkunastometrowe pęknięcie sklepienia poterny
czołowej; nie osłabiło to jednak zdolności
obronnych Fortu Rajsko.
W początkach grudnia 1914 roku na Fort 51
Rajsko i Forty 50 1/2 O i W Kosocice spadł
ciężar przygotowania artyleryjskiego Rosjan.
Całe szczęście, że dowódca 3 Armii Rosyjskiej,
gen. Dymitriew nie dysponował ciężką artylerią,
do dyspozycji miał zapewne tylko lekkie
działa polowe kalibru 107, 122 i 152 mm
i to w niedużej ilości; nie były one w stanie
skruszyć fortecznych murów, a ich ostrzał
trwał zbyt krótko, aby wyrządzić większe
szkody w fortyfikacjach.
Odpowiedż artylerii całej Twierdzy Kraków
była znacznie silniejsza, aktywny udział
brały w niej także ciężkie działa baterii
Fortu 51 Rajsko.
Ostrzał grudniowy nie pozostawił zatem na
Forcie żadnego widocznego śladu, nie tylko
z powodu ograniczonych możliwości rosyjskiej
artylerii, ale też z powodu usunięcia szkód
bezpośrednio po bitwie, gdy Fort przygotowywano
do kolejnej obrony na ewentualny powrót
Rosjan pod Kraków.
Dalsze losy w skrócie:
W czasie II wojny światowej, 19
stycznia 1945 roku, także grupa wycofujących
się żołnierzy niemieckich usiłowała tu stawiać
krótkotrwały zresztą opór.
Zniszczenia, które dzisiaj widzimy - uszkodzone
bramy, odpadające tynki, brak wielu elementów
wyposażenia - to nie efekt działań wojennych,
a wynik przebudowy, dewastacji i zaniedbań
użytkowników.
Sytuacja się na szczęście poprawia; odczyszczona
została fosa i wały z samosiejek krzaków
i niepotrzebnych drzew; uporządkowano teren
zieleni wewnątrz obiektu.
Masz inne informacje? - to proszę o kontakt.
Zespół dzieł obronnych:
Modernizacja fortów artyleryjskich
w latach 90. XIX w. (spowodowana wprowadzeniem
ciężkiego pocisku burzącego, działającego
z opóżnieniem dopiero po uderzeniu w cel
i wniknięciu w jego strukturę) nie objęła
Fortu 51 Rajsko; tylko część ciężkich dział
przeniesiono do pobliskich baterii, część
pozostawiono na wałach, bo dominująca wysokość
i dobry wgląd w przedpole nadal stwarzały
dogodne warunki obrony.
Duża stromizna południowego zbocza dawała
efekt rozległego martwego pola na stoku
i u podnóża wzgórza z Fortem 51 Rajsko.
Stąd umieszczono ubezpieczenie w postaci
dwóch szańców piechoty IS VII - 3 i IS VII
- 4 wysuniętych nieznacznie na przedpole;
dobrze do dziś zachowanych.
Osłaniały one od południa Fort 51 Rajsko
i baterię FB 51a, zlokalizowaną na sąsiednim
grzbiecie, przy dzisiejszej ul. Nad Fosą,
do niedawna jeszcze z nieżle zachowanymi
wałami, a dzisiaj już zrównaną z ziemią.
Trudne do flankowania międzypole z Fortem
52 Borek, spowodowało umieszczenie na zachód
od Fortu Rajsko ziemnej baterii artyleryjskiej
FB 51b, frontem swym skierowanej na zachód,
dla zabezpieczenia tego obszaru.
Obiekty te powstały w latach 1887 - 1892.
Krąg Twierdzy Kraków:
Więcej zdjęć
|
